O‘ZBEKISTONDA EPIK VOKAL AN’ANANING XX ASRDAGI EVOLYUTSIYASI

Abstract

O‘zbek xalqining epik vokal an’anasi, ya’ni dostonchilik, ming yillar davomida baxshilar tomonidan og‘izdan og‘izga, avloddan avlodga yetkazilib kelgan murakkab vokal va adabiy hodisadir. “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Oshiq G‘arib”, “Tohir va Zuhra” kabi dostonlar faqatgina hikoya emas, balki musiqiy-ritmik formula, ma’lum bir qahramonlik ruhi va xonandaning improvizatsiya mahoratiga asoslangan yirik vokal dramaturgiyasidir. XX asr o‘zbek dostonchiligi uchun keskin burilish davri bo‘ldi: asr boshlarida baxshilar jamiyatning asosiy axborot va tarbiya vositasi sifatida faoliyat yuritgan bo‘lsa, sovetlashtirish davrida ularning faoliyati nazoratga olindi, dostonlar “ideologik jihatdan tozalash” dan o‘tkazildi, ba’zi epizodlar va qahramonlar tsenzura qilindi. Asr oxirigacha esa, televidenie, radio va internet kabi ommaviy axborot vositalari an’anaviy baxshichilikni deyarli butunlay siqib chiqardi. Ushbu maqola o‘zbek dostonchiligining XX asrdagi evolyutsiyasini uch bosqichga - an’anaviy (1900-1920-yillar), sovet transformatsiyasi (1920-1980-yillar) va post-sovet inqirozi hamda jonlantirish urinishlari (1990-yildan keyin) - bo‘lib tahlil qiladi. Maqolada, shuningdek, doston xonandalarining chuqur o‘zgargan ijtimoiy roli, vokal texnikasining o‘zgarishi (masalan, mikrointervalik dublyajlarning soddalashuvi) va epik xotirani saqlab qolish uchun zamonaviy sa’y-harakatlar o‘rganiladi.