O‘ZBEK MAQOM XONANDALIGIDA TEMBR RANG-BARANGLIGI ESTETIKASI

Abstract

O‘zbek maqom vokal an’anasida ohang (parda) va ritm (usul) qadar muhim bo‘lgan yana bir parametr mavjud - bu tembr rang-barangligi, ya’ni tovushning o‘ziga xos rangi, "bo‘yog‘i" va "tusi"dir. G‘arb akademik vokalidan farqli o‘laroq, maqom xonandaligi tembrni notada yozib bo‘lmaydigan, faqatgina ustad-shogird orqali o‘zlashtiriladigan nozik vosita sifatida talqin qiladi. Ushbu maqola o‘zbek maqomining uchta asosiy maktabi - Buxoro-Samarqand (Shashmaqom), Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘li va Xorazm maqomlari (Olti yarim maqom) misolida tembr rang-barangligining estetik mezonlarini tahlil qiladi. Maqolada "nazol" (siqilgan), "ochiq" (jarangdor) va "to‘liq ko‘krak" tembrlari, ularning fizik-akustik asoslari, shuningdek har bir tembr turiga bog‘liq bo‘lgan emotsional va semantik maydonlar o‘rganiladi. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek maqom vokalidagi tembr rang-barangligi - bu shunchaki "chiroyli ovoz" emas, balki pardaning ichki mantiqini, she’riy matnning ruhiy holatini va ijrochining shaxsiy rivoyatini ifodalaydigan asosiy estetik kategoriyadir.