IoT MUHITIDA AXBOROTNI IZLASH VA MA’LUMOTLARNI AJRATIB OLISH TEXNOLOGIYASI

Abstract

IoT qurilmalarining jadal tarqalishi misli ko‘rilmagan hajmdagi heterojen ma’lumotlarni keltirib chiqarmoqda va bu holat samarali axborot qidirish hamda semantik ma’lumotlarni ajratib olish uchun muhim muammolar yaratmoqda. Ushbu maqolada IoT muhitidagi axborot qidirish va ma’lumotlarni ajratib olish texnologiyalari keng ko‘lamli tarzda tadqiq qilingan hamda chegara hisoblash, ontologiyaga asoslangan bilimlarni ifodalash va mashinali o‘rganishga asoslangan filtrlash mexanizmlarini birlashtirgan yangi ko‘p qatlamli semantik freymvork taklif etilgan. Tadqiqotda ma’lumotlarni ajratib olishning olti yetakchi yondashuvi - MQTT-asosidagi filtrlash, CoAP REST so‘rovi, chegara ML xulosasi, SPARQL semantik qidirish, tuman-asosidagi agregatsiya va blokcheyn indekslash - so‘rovning kechikish vaqti, aniqlik, energiya sarfi va kengaytiriluvchilik kabi asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha baholangan. 120 ta heterojen IoT tugunidan iborat sinov stendida olib borilgan eksperimental natijalar taklif etilgan freymvork 28,7 ms so‘rov javob vaqtiga (bazaviy ko‘rsatkichdan 80,3% yaxshilanish), 97,4% ma’lumot ajratib olish aniqligi va energiya sarfini 39,7% ga kamaytirish erishganligini ko‘rsatadi. W3C SSN/SOSA ontologiyasidan foydalanish turli qurilma ekotizimlari o‘rtasida o‘zaro ishlash imkoniyatini beradi. Natijalar raqamli iqtisodiyot rivojlanishi va keyingi avlod tarmoq xizmatlari uchun muhim ahamiyat kasb etadi.